จากดินธรรมดา…สู่เส้นทางคราฟต์ที่มีชีวิตของสุโขทัย

ใครจะคิดว่า ‘ก้อนดิน’ ธรรมดา ๆ จะบอกเล่าเรื่องราวอันยิ่งใหญ่ของแผ่นดินสุโขทัยได้ขนาดนี้

เส้นทางท่องเที่ยว ‘รอยดิน เตาเผา เงาประวัติศาสตร์ สังคโลกในมุมมองใหม่ สุโขทัยสไตล์คราฟต์’ พาผมออกเดินทางไปสัมผัสเสน่ห์ของงานสังคโลก ผ่านมือของช่างฝีมือและชาวบ้านผู้ร่วมกันสืบสานภูมิปัญญาที่มีมาอย่างยาวนาน

จากดินที่ถูกปั้น แต่งลวดลาย และเผาด้วยวิถีดั้งเดิม กลายเป็นเครื่องสังคโลกที่ไม่ได้เป็นเพียงของใช้หรือของตกแต่ง แต่คือมรดกทางวัฒนธรรมที่สะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ และความอุดมสมบูรณ์ของผู้คนในอดีต

สุโขทัยไม่ได้มีดีแค่ความเป็นเมืองมรดกโลกของ UNESCO ในชื่อ ‘เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร’ เท่านั้น แต่ยังได้รับการยอมรับให้เป็นเมืองสร้างสรรค์ของ UNESCO ในสาขา ‘หัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน’ อีกด้วย

เพราะที่นี่คือเมืองที่ศิลปะอยู่ในวิถีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นผ้าทอตีนจก เครื่องสังคโลก งานปูนปั้น งานไม้ ไปจนถึงทองสุโขทัย ทุกอย่างล้วนเต็มไปด้วยอัตลักษณ์ ความประณีต และเรื่องราวที่ส่งต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น

ผมมีโอกาสได้ร่วมทดสอบเส้นทางนี้กับ อพท. บอกเลยว่าเป็นอีกหนึ่งทริปที่ทำให้มองสุโขทัยในมุมใหม่ ได้ทั้งความรู้ ความสนุก และยังได้ลงมือทำงานคราฟต์ด้วยตัวเอง จนอดภูมิใจกับผลงานชิ้นเล็ก ๆ ของตัวเองไม่ได้

เริ่มต้นเช้าวันใหม่กับทริปสุโขทัย ด้วยเที่ยวบินเช้าของบางกอกแอร์เวย์ส ออกจากสนามบินสุวรรณภูมิเวลา 07.00 น. เครื่องบินใบพัดลำเล็กที่พาเราเดินทางสู่ดินแดนประวัติศาสตร์ได้อย่างอบอุ่นและใกล้ชิดธรรมชาติ

ทันทีที่เครื่องบินเริ่มลดระดับเข้าสู่น่านฟ้าสุโขทัย ลองมองออกไปนอกหน้าต่าง แล้วจะพบกับภาพทุ่งนาเขียวขจีสุดสายตา สวยสงบและสดชื่น จนเข้าใจทันทีว่าทำไมสุโขทัยจึงได้รับการขนานนามว่าเป็น ‘เมืองอู่ข้าวอู่น้ำ’

ไฮไลต์ที่ไม่ควรพลาดคือการมองหา เกาะรูปหัวใจกลางทุ่งทะเลหลวง จากมุมสูง 

• บินจากสุวรรณภูมิไปสุโขทัย: แนะนำเลือกที่นั่งฝั่ง A
• บินจากสุโขทัยกลับสุวรรณภูมิ: แนะนำเลือกที่นั่งฝั่ง D

ใช้เวลาบินประมาณ 1 ชั่วโมง 20 นาที ก็มาถึงท่าอากาศยานสุโขทัย

จุดเริ่มต้นของเรื่องราวสังคโลก

เริ่มต้นกันที่ ‘ศูนย์ศึกษาและอนุรักษ์เตาสังคโลก หมายเลข 42’ แหล่งเรียนรู้สำคัญที่ทำให้ได้เห็นร่องรอยของแหล่งผลิตเครื่องสังคโลกในอดีต

มาถึงศูนย์เรียนรู้แห่งนี้ ก็ได้รับการต้อนรับจาก “น้องไข่หวาน” ที่รับหน้าที่เล่าเรื่องราวความน่าสนใจเกี่ยวกับเตาเผาโบราณที่ค้นพบในพื้นที่ได้อย่างน่าฟัง

เพียงบริเวณด้านหน้าศูนย์ ก็ได้เห็นหลุมขุดค้นเตาเผาโบราณของจริง พร้อมหลักฐานสำคัญจากอดีต ทั้ง “กี๋” อุปกรณ์ที่ใช้วางเครื่องสังคโลกภายในเตาเผา และเศษถ้วยชามสังคโลกที่ขุดพบกระจายอยู่ในพื้นที่ ชวนให้จินตนาการถึงความคึกคักของชุมชนช่างฝีมือในยุคนั้นได้เป็นอย่างดี

สิ่งที่น่าทึ่งกว่าคือ เนินดินเล็ก ๆ ที่เห็นเรียงรายอยู่ทั่วบริเวณ ไม่ได้เป็นเพียงเนินธรรมดา แต่น้องไข่หวานเล่าว่า ใต้เนินเหล่านั้นคือเตาเผาโบราณจำนวนมากที่ยังรอการขุดค้นและเปิดเผยเรื่องราวในอดีต

ภายในหลุมขุดค้น ยังมีโอกาสได้ชมรูปแบบเตาเผาที่หลากหลาย ทั้ง เตาทรงประทุนเรือ และ เตาทรงตะกรับ ซึ่งสะท้อนถึงภูมิปัญญาและความเชี่ยวชาญด้านการผลิตเครื่องสังคโลกของชาวสุโขทัยในอดีต

อีกสิ่งที่น่าสนใจคือประติมากรรม ‘ปลากา’ ปลาน้ำจืดพื้นถิ่นที่นิยมวาดลงบนเครื่องถ้วยสังคโลก สะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์และวิถีชีวิตของผู้คนในยุคนั้นได้อย่างงดงาม

เมื่อดิน กลายเป็นงานศิลปะ

จากนั้นไปต่อที่ ‘เกศอนงค์ งานสังคโลก’ แหล่งสืบสานภูมิปัญญาชาวบ้านผ่านงานเครื่องปั้นดินเผา ที่ถ่ายทอดกลิ่นอายของเครื่องสังคโลกสุโขทัยออกมาได้อย่างงดงาม มาที่นี่ผมได้เรียนรู้ขั้นตอนการปั้น การเผา และร่วมเวิร์กช็อปวาดลวดลายสังคโลกด้วยตัวเอง

ผลิตภัณฑ์ทุกชิ้นของบ้านเกศอนงค์ ผ่านการปั้นและเผาตามแบบฉบับโบราณ โดยมีจุดเด่นอยู่ที่การใช้ ดินรากภูเขาจากอำเภอศรีสัชนาลัย ซึ่งมีทั้งดินสีขาวและสีชมพู เมื่อนำมาผสานกับน้ำเคลือบโบราณและผ่านความร้อนจากเตาเผา จะเกิดเป็นลวดลายแตกลายงาอันเป็นเอกลักษณ์ สีสันต่าง ๆ ก็ล้วนมาจากธรรมชาติ ทั้งหิน ดิน และขี้เถ้า ยิ่งได้รู้เบื้องหลัง ก็ยิ่งเห็นคุณค่าของงานฝีมือทุกชิ้นมากขึ้น

นอกจากเป็นแหล่งผลิตเครื่องสังคโลกแล้ว ที่นี่ยังมีพิพิธภัณฑ์ขนาดเล็ก จัดแสดงสังคโลกโบราณที่ค้นพบในบริเวณใกล้เคียง ให้ได้ชมร่องรอยของภูมิปัญญาอันยาวนานอย่างใกล้ชิด

พี่เกศ พูนดี เจ้าของบ้าน ได้บอกเล่าเรื่องราวและขั้นตอนการทำเครื่องสังคโลกอย่างละเอียด ตั้งแต่การขึ้นรูป การเขียนลาย ไปจนถึงการเผา พร้อมสาธิตการขึ้นรูปเครื่องปั้นให้ชมแบบใกล้ชิด

ไฮไลต์ของการมาเยือนคือการได้ลองวาดลวดลายสังคโลกด้วยตัวเอง พอลงมือทำจริงจึงรู้ว่า เครื่องสังคโลกสักหนึ่งชิ้นกว่าจะสวยสมบูรณ์ ต้องอาศัยทั้งเวลา ความประณีต และประสบการณ์ของช่างอย่างแท้จริง

กิจกรรมเวิร์กช็อป วาดลวดลายสังคโลกด้วยตัวเอง มีค่าเข้าร่วมกิจกรรมคนละ 350 บาท โดยเราจะได้ลงมือออกแบบและวาดลวดลายลงบนชิ้นงานด้วยตัวเอง เรียกได้ว่าเป็นการได้สัมผัสงานสังคโลกแบบใกล้ชิด ตั้งแต่จินตนาการของเราไปจนถึงการสร้างสรรค์เป็นชิ้นงานจริง

ที่พิเศษไปกว่านั้น หลังจากวาดลวดลายเสร็จแล้ว พี่เกศจะนำชิ้นงานของเราไป เผาให้จนเสร็จสมบูรณ์ จากนั้นจะจัดส่งกลับมาให้เราถึงบ้าน

เมื่อเทียบลวดลายฝีมือพี่เกศกับผลงานของผมแล้ว บอกได้เลยว่ายังห่างกันอีกหลายขุม แต่ก็เป็นกิจกรรมที่ทั้งสนุก ได้ความรู้ และทำให้หลงรักงานสังคโลกสุโขทัยมากกว่าเดิม

ชุมชนไทครั่ง และความงามของผืนผ้า

อีกหนึ่งสถานที่ที่สร้างความประทับใจให้กับทริปสุโขทัย คือ ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนไทครั่งบ้านเกาะน้อย ที่เปิดโอกาสให้เราได้สัมผัสวิถีชีวิต วัฒนธรรม และภูมิปัญญาของชาวไทครั่งอย่างใกล้ชิด

ชาวบ้านแต่งตัวเต็มยศมารอต้อนรับ ด้วยผ้าทอไทครั่ง ผ้าทอสีสันงดงาม โดยเฉพาะผ้าซิ่นที่ต่อตีนซิ่นด้วยฝ้ายหรือไหมพื้นสีแดง ก่อนจกเป็นลวดลายด้วยสีเหลือง ส้ม น้ำเงิน ขาว และเขียว จนเกิดเป็นผืนผ้าที่สะดุดตาและเปี่ยมด้วยรายละเอียดของภูมิปัญญาท้องถิ่น

ชุมชนแห่งนี้มีความผูกพันกับเครื่องสังคโลกมายาวนาน โดยรวบรวมเรื่องราวและโบราณวัตถุไว้ในพิพิธภัณฑ์ชุมชนขนาดอบอุ่น ภายในมีเครื่องสังคโลกโบราณหลากหลายรูปแบบ ทั้งถ้วย ชาม ของเล่น และลูกตุ้มถ่วงแห หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า ตะกรุดพระร่วง รวมถึงผ้าโบราณและเครื่องจักสานที่เคยใช้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งสะท้อนภาพความเป็นอยู่ของผู้คนในอดีตได้อย่างน่าสนใจ

ภายในศูนย์ยังมีสินค้าของที่ระลึกฝีมือชาวบ้านให้เลือกอุดหนุน ทั้งผ้าทอ กระเป๋า และของใช้ชิ้นเล็ก ๆ ที่นำลวดลายอัตลักษณ์ของไทครั่งมาต่อยอดได้อย่างน่ารัก

กิจกรรมที่พลาดไม่ได้คือการลองทำ พัดดอกทานตะเวน หรือพัดดอกทานตะวัน โดยใช้ด้ายหรือไหมพรมหลากสีสันมาดำเป็นกลีบดอก งานฝีมือชิ้นนี้ไม่ได้มีเพียงความสวยงาม แต่ยังเป็นเครื่องประดับสำคัญในประเพณีแห่ธงของชาวไทครั่งบ้านเกาะน้อยอีกด้วย

สีสันบนดอกทานตะเวนแต่ละสีล้วนมีความหมายดี ๆ ซ่อนอยู่

• สีแดง: ความมั่งคั่ง มั่งมี
• สีขาว: ความอยู่เย็นเป็นสุข ร่มเย็น และสงบ
• สีดำ: ความเข้มแข็ง อดทน และพลังอำนาจ
• สีเขียว: ความเจริญรุ่งเรือง และพลังชีวิตที่สดใส
• สีเหลือง: ความรุ่งเรืองดุจรวงข้าวสีทอง ความสว่างไสว และความน่าเชื่อถือ

กิจกรรมเล็ก ๆ นี้ใช้เวลาไม่นาน แต่ทำให้เราได้หยุดอยู่กับตัวเอง ค่อย ๆ เรียงร้อยสีสันด้วยมือ พร้อมซึมซับความตั้งใจและความภาคภูมิใจของคนในชุมชนไปทีละน้อย โดยมีค่าร่วมกิจกรรมเพียง 80 บาท

สังคโลกในมุมใหม่ จิบกาแฟในถ้วยคราฟต์

หลังจากออกเดินทางเรียนรู้เรื่องราวของสังคโลกมาตลอดวัน ก็ได้เวลาแวะพักเติมพลังที่ร้าน “ในน้ำมีปลา” คาเฟ่เล็ก ๆ ที่นำเสน่ห์ของเครื่องสังคโลกมาต่อยอดในแบบร่วมสมัยได้อย่างน่ารัก

ภายในร้านตกแต่งด้วยลวดลาย ปลากา ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากลวดลายบนเครื่องสังคโลกดั้งเดิม แต่ถูกตีความใหม่ให้เป็นปลาตัวอ้วนกลมน่ารัก ดูเป็นกันเองและชวนยิ้มตั้งแต่แรกเห็น

นอกจากเมนูเครื่องดื่มแล้ว ทางร้านยังมีถ้วยสังคโลกที่เจ้าของร้านออกแบบลวดลายด้วยตัวเอง ทำให้งานคราฟต์โบราณดูเข้าถึงง่าย สนุก และกลมกลืนอยู่ในชีวิตประจำวันของคนรุ่นใหม่ได้อย่างลงตัว ใครชอบงานคราฟต์ สามารถเลือกซื้อถ้วยลายน่ารักกลับไปเป็นของฝากได้ด้วย ของชิ้นเล็ก ๆ ที่พกความทรงจำจากสุโขทัยกลับบ้านได้ทุกครั้งที่หยิบมาใช้ครับ

กาแฟร้อนแก้วนี้จึงพิเศษกว่าทั่วไป เพราะเสิร์ฟมาในถ้วยสังคโลกที่มีลวดลายเฉพาะตัว ได้ทั้งจิบกาแฟ ได้ทั้งสัมผัสงานฝีมือ และได้เห็นวัฒนธรรมสุโขทัยถูกเล่าใหม่อย่างมีชีวิตชีวา

เที่ยวเมืองเก่า สัมผัสมรดกที่ยังมีลมหายใจ

จากเรื่องราวสังคโลกและวิถีชุมชน ผมเดินทางต่อเข้าสู่ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย เมืองมรดกโลกที่เต็มไปด้วยร่องรอยอารยธรรมอันงดงาม

การนั่งรถรางชมเมืองเก่าท่ามกลางบรรยากาศร่มรื่น ทำให้การย้อนเวลากลับไปหลายร้อยปีเป็นเรื่องง่ายกว่าที่คิด โดยมีน้องไข่หวานคอยบอกเล่าเรื่องราวตลอดเส้นทาง

วัดเจดีย์เจ็ดแถว: ความงามของเจดีย์หลากศิลปะ

เพียงจุดแรกก็ทำให้ผมต้องหยุดมองอยู่นาน กับ วัดเจดีย์เจ็ดแถว โบราณสถานกลางเมืองที่โดดเด่นด้วยกลุ่มเจดีย์เรียงรายอยู่ในพื้นที่เดียวกัน แต่ละองค์มีรูปทรงและรายละเอียดที่แตกต่างกันไป ชวนให้เดินดูรายละเอียดไปได้เรื่อย ๆ

ที่นี่มีเจดีย์มากกว่า 30 องค์ และได้รับการสันนิษฐานว่าอาจเกี่ยวข้องกับการเป็นพื้นที่ฝังพระศพของชนชั้นปกครองในอดีตครับ

วัดนางพญา: ร่องรอยศิลปะอยุธยากลางเมืองศรีสัชนาลัย

ต่อด้วย วัดนางพญา วัดที่สะท้อนอิทธิพลศิลปกรรมแบบอยุธยาในเมืองศรีสัชนาลัยได้อย่างน่าสนใจ เจดีย์ประธานทรงกลมแบบลังกา มีซุ้มพระทั้ง 4 ทิศ และยังเคยประดับประติมากรรมช้างล้อมบริเวณฐานอีกด้วย แต่ปัจจุบันเหลือเพียงแนวโบราณสถานเท่านั้น ที่นี่โดดเด่นด้วยวิหารขนาด 7 ห้อง และลวดลายปูนปั้นอันประณีตบนผนังวิหารศิลาแลง เป็นลายพรรณพฤกษาและรูปเทพพนม สะท้อนอิทธิพลศิลปะล้านนาและจีนได้อย่างงดงาม

วัดช้างล้อม: ความยิ่งใหญ่แห่งช้าง 39 เชือก

อีกหนึ่งแลนด์มาร์กสำคัญคือ วัดช้างล้อม ที่โดดเด่นด้วยเจดีย์ประธานทรงลังกา และช้างปูนปั้นขนาดใหญ่จำนวน 39 เชือก ประดับเรียงรายรอบฐานเจดีย์ ราวกับกำลังช่วยกันค้ำจุนภูเขาพระสุเมรุ ความยิ่งใหญ่ของช้างแต่ละเชือกทำให้วัดแห่งนี้มีพลังและเสน่ห์ต่างจากวัดอื่น ยิ่งเมื่อได้เดินชมใกล้ ๆ ก็ยิ่งทึ่งในจินตนาการและฝีมือช่างของคนโบราณครับ

วัดพระปรางค์: โบราณสถานสำคัญนอกกำแพงเมือง

ก่อนจบทริปเมืองเก่า ผมแวะไปที่ วัดพระปรางค์ หรือชื่อเต็มว่า วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง โบราณสถานสำคัญที่ตั้งอยู่นอกกำแพงเมืองเก่าศรีสัชนาลัย บริเวณคุ้งแม่น้ำยม

ที่นี่เป็นกลุ่มโบราณสถานขนาดใหญ่ มีพระปรางค์เป็นจุดเด่นของวัด ด้านหน้าเคยเป็นที่ตั้งของวิหาร ซึ่งภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยขนาดใหญ่ และยังมีพระพุทธรูปปูนปั้นปางลีลาให้ชมอีกด้วย

พระธาตุมุเตา ตั้งอยู่ด้านหลังพระปรางค์ประธาน นอกกำแพงแก้ว เป็นเจดีย์ทรงมอญที่ก่อด้วยศิลาแลงบนฐานแปดเหลี่ยม สะท้อนร่องรอยพุทธศิลป์อันทรงคุณค่าของเมืองเชลียงโบราณ

ภายในบริเวณวัดพระปรางค์ ยังมีโบราณสถานที่น่าสนใจอีกหนึ่งจุดนั่นคือ วิหารสองพี่น้อง ตั้งอยู่ติดกับพระธาตุมุเตา และเคียงคู่กับมณฑปพระอัฏฐารศ สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของพื้นที่แห่งนี้ในฐานะศูนย์กลางแห่งศรัทธามาแต่อดีต

ชื่อของวิหารมาจากพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยจำนวน 2 องค์ ที่ประดิษฐานอยู่ร่วมกันบนแท่นพระเดียวกัน ภาพพระพุทธรูปทั้งสององค์ที่ประทับเคียงคู่กันนั้นเรียบง่าย แต่เปี่ยมด้วยความสงบ จนกลายเป็นที่มาของชื่อเรียกอันน่าจดจำว่า ‘วิหารสองพี่น้อง’

บรรยากาศของวัดพระปรางค์ให้ความรู้สึกสงบขรึมต่างจากวัดภายในกำแพงเมือง ยิ่งได้เดินชมองค์ปรางค์ท่ามกลางพื้นที่เปิดโล่ง ก็ยิ่งรู้สึกว่าเมืองเก่าแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงซากอิฐปูน หากเป็นมรดกที่ยังเล่าเรื่องราวของผู้คน ศรัทธา และศิลปะให้เราได้ฟังอยู่เสมอ

พักผ่อนในบรรยากาศหมู่บ้านไทย ณ เลเจนด้า สุโขทัย

คืนนี้ผมเข้าพักที่ เลเจนด้า สุโขทัย ไทย วิลเลจ รีสอร์ต ที่พักบรรยากาศสงบ ร่มรื่น และเต็มไปด้วยกลิ่นอายของหมู่บ้านไทย ท่ามกลางแมกไม้เขียวขจี ทำให้ความเหนื่อยล้าจากการเดินทางตลอดวันค่อย ๆ เบาลงตั้งแต่ก้าวแรกที่มาถึง

บริเวณล็อบบี้ตกแต่งอย่างเรียบง่ายในสไตล์ไทย มีมุมให้นั่งพักผ่อนระหว่างรอเช็กอินหรือเช็กเอาต์ ให้ความรู้สึกอบอุ่นและเป็นกันเอง ขณะที่พื้นที่โดยรอบก็รายล้อมด้วยสวนสีเขียว ชวนให้ใช้เวลาเดินเล่นและสูดอากาศสบาย ๆ

เดินออกมาจากล็อบบี้ จะพบสระว่ายน้ำกลางแจ้งสีฟ้าใสที่โอบล้อมด้วยอาคารหลังคาทรงไทยและต้นไม้นานาพรรณ บรรยากาศโดยรอบร่มรื่น มีมุมนั่งพักพร้อมร่มสีแดงสด ชวนให้นั่งทอดสายตา หรือแวะลงเล่นน้ำคลายร้อนหลังจากเที่ยวเมืองเก่ามาทั้งวัน

มาดูห้องพักกันบ้าง ห้องพักผมอยู่ติดกับสระว่ายน้ำเลย ห้องพักมีขนาดกว้างขวาง ตกแต่งแบบไทยร่วมสมัย ผสมรายละเอียดของงานไม้และบรรยากาศท้องถิ่นได้พอดี ไม่ดูโบราณจนเกินไป จึงให้ทั้งความรู้สึกมีเอกลักษณ์และความสะดวกสบายสำหรับการพักผ่อน

ส่วนห้องอาหารตั้งอยู่บริเวณด้านหน้าของโรงแรม ช่วงเย็นมีการแสดงพื้นบ้านให้ชม เพิ่มบรรยากาศการรับประทานอาหารให้พิเศษขึ้นไปอีกขั้น ขณะที่มื้อเช้าให้บริการแบบบุฟเฟต์ มีเมนูให้เลือกหลากหลาย แต่ที่อยากแนะนำเป็นพิเศษคือ ขนมครก ร้อน ๆ หอมอร่อย จนต้องหยิบเพิ่มอีกหลายชิ้น

เป็นที่พักที่ไม่ได้ให้แค่ห้องนอนสำหรับพักผ่อน แต่ยังช่วยต่อเติมบรรยากาศของทริปสุโขทัย ให้เราได้สัมผัสความเป็นไทยอย่างต่อเนื่องตั้งแต่เช้าจรดค่ำครับ

รับอรุณที่วัดตะพังทอง

อีกหนึ่งช่วงเวลาที่น่าประทับใจของทริปสุโขทัย คือการตื่นเช้ามาร่วมกิจกรรม ใส่บาตรสะพานบุญรับอรุณสุโขทัย ณ วัดตะพังทอง วัดเก่าแก่ภายในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ซึ่งตั้งอยู่บนเกาะกลางสระน้ำ ให้บรรยากาศสงบงดงามตั้งแต่เช้าตรู่

จากโรงแรม ผมเดินชิลล์ ๆ มาถึงวัดตะพังทองใช้เวลาประมาณ 10 นาที มาถึงราว 06.00 น. เป็นช่วงที่ท้องฟ้ากำลังค่อย ๆ เปลี่ยนสี แม้เมื่อคืนจะมีฝนตก ทำให้เช้าวันนี้ฟ้ายังปิดอยู่บ้าง แต่ก็ยังพอมองเห็นแสงสีทองอ่อน ๆ แทรกผ่านกลุ่มเมฆ สร้างบรรยากาศละมุนไปอีกแบบ

บนสะพานมีนักท่องเที่ยวและผู้คนทยอยมายืนรอใส่บาตรอย่างพร้อมเพรียง

เมื่อถึงเวลาประมาณ 06.20 น. พระสงฆ์จะเดินบิณฑบาตจากภายในวัด ผ่านสะพานออกมาให้นักท่องเที่ยวได้ร่วมใส่บาตร ท่ามกลางแสงอ่อนของวันใหม่ ภาพวัดกลางสระน้ำ และบรรยากาศที่เงียบสงบ

เป็นกิจกรรมเรียบง่ายที่ไม่ได้ใช้เวลานาน แต่กลับทำให้รู้สึกอิ่มเอมใจอย่างบอกไม่ถูก และเป็นเช้าวันใหม่ที่ทำให้สุโขทัยมีความหมายมากกว่าการมาเที่ยวชมเมืองเก่าครับ

ย้อนรอยความรุ่งเรือง ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง

หลังอาหารเช้า ผมเดินทางต่อไปยัง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง พิพิธภัณฑ์สำคัญที่ตั้งอยู่ในเขตเมืองเก่าสุโขทัย และเปรียบเสมือนประตูบานใหญ่ที่พาเราย้อนกลับไปทำความรู้จักกับความรุ่งเรืองของอาณาจักรสุโขทัย

ภายในจัดแสดงโบราณวัตถุและศิลปวัตถุจำนวนมาก ซึ่งส่วนใหญ่ได้มาจากการสำรวจ ขุดค้น และบูรณะโบราณสถานในพื้นที่สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร และเมืองโบราณใกล้เคียง ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูป ศิลาจารึก เครื่องปั้นดินเผา และหลักฐานทางโบราณคดีอื่น ๆ ที่ช่วยเล่าเรื่องศิลปะ ความเชื่อ วัฒนธรรม และวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตได้อย่างเป็นรูปธรรม

สำหรับทริปที่ผมออกตามรอยเครื่องสังคโลกมาอย่างต่อเนื่อง มุมจัดแสดงเครื่องสังคโลกคืออีกหนึ่งไฮไลต์ที่จะพลาดไม่ได้ เพราะมุมนี้จะทำให้ผมได้เห็นผลงานของจริงอย่างใกล้ชิด ทั้งรูปทรง สีเคลือบ และลวดลายที่สะท้อนฝีมือช่างสุโขทัยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19–20

ยิ่งได้เดินชมก็ยิ่งเห็นความเชื่อมโยงของเรื่องราวตลอดการเดินทาง ตั้งแต่แหล่งเตาเผาโบราณในศรีสัชนาลัย งานคราฟต์ร่วมสมัยจากชุมชน ไปจนถึงเครื่องสังคโลกดั้งเดิมที่เก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์ สังคโลกจึงไม่ได้เป็นเพียงภาชนะจากอดีต แต่คือหลักฐานของภูมิปัญญา งานศิลป์ และความรุ่งเรืองของสุโขทัยที่ยังส่งต่อแรงบันดาลใจมาถึงคนรุ่นปัจจุบัน

เดินเล่นบนถนนสังคโลก สัมผัสศิลปะในวิถีชุมชน

จากพิพิธภัณฑ์ เราแวะต่อกันที่ ถนนสังคโลก อีกหนึ่งจุดหมายที่ทำให้เรื่องราวของเครื่องสังคโลกไม่ได้อยู่เพียงในตู้จัดแสดง แต่กลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชุมชนอย่างมีชีวิตชีวา

ตลอดแนวรั้วบ้านทั้งสองฝั่ง ถูกประดับตกแต่งด้วยกระเบื้องและลวดลายที่ได้รับแรงบันดาลใจจากเครื่องสังคโลก ช่วยเปลี่ยนถนนธรรมดาให้กลายเป็นพื้นที่ศิลปะเล็ก ๆ ที่บอกเล่าภูมิปัญญาท้องถิ่นได้ในทุกมุม

ระหว่างเดินเล่น ยังมีร้านเครื่องสังคโลกประมาณ 3–4 ร้านให้แวะชม เลือกซื้อ เหมาะสำหรับคนที่อยากหาของฝากที่มีเรื่องราว และพกความทรงจำจากสุโขทัยกลับบ้านไปด้วย

ผมได้แวะเข้าไปที่ ร้านบัวสังคโลก ซึ่งเจ้าของร้านต้อนรับอย่างเป็นกันเอง พร้อมชวนเข้าไปชมบรรยากาศด้านใน พูดคุยถึงที่มาที่ไปของเครื่องสังคโลก และสาธิตขั้นตอนการปั้นให้ดูใกล้ ๆ

การได้เห็นดินก้อนเล็ก ๆ ค่อย ๆ ถูกขึ้นรูปด้วยสองมือ ทำให้รู้สึกว่าเครื่องสังคโลกแต่ละชิ้นไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะความสวยงาม แต่ยังบรรจุเวลา ความชำนาญ และความตั้งใจของช่างฝีมือเอาไว้ด้วย

ถนนสังคโลกจึงเป็นอีกหนึ่งจุดแวะที่ทำให้ผมได้เดินช้า ๆ ชมงานศิลป์ และสัมผัสเสน่ห์ของสุโขทัยในมุมเรียบง่าย แต่เต็มไปด้วยเรื่องราวครับ

แต่งแต้มลายสังคโลก สร้างเสื้อคราฟต์ชิ้นเดียวในโลก

อีกหนึ่งกิจกรรมที่ทั้งสนุกและได้ใกล้ชิดกับศิลปะสุโขทัยมากขึ้น คือกิจกรรมเรียนรู้และวาดลวดลายสังคโลกลงบนผืนผ้าที่ บ้านปรีดาภิรมย์ โดยมีคุณฝนคอยถ่ายทอดความรู้และแนะนำอย่างเป็นกันเอง

ก่อนเริ่มลงมือ คุณฝนพาไปรู้จักกับรูปแบบและความหมายของลวดลายสังคโลก ไม่ว่าจะเป็นลายปลา ลายนกคุ้ม ลายพืชพรรณอย่างดอกบัวและต้นไม้ รวมถึงลวดลายเรขาคณิต ซึ่งแต่ละลายไม่ได้มีไว้เพื่อความสวยงามเท่านั้น แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างวิถีชีวิต ความเชื่อ สังคม และศิลปะเฉพาะถิ่นของสุโขทัยในอดีต

ครั้งนี้คุณฝนสอนวาด ลายปลา ซึ่งเป็นลวดลายคลาสสิกของเครื่องสังคโลก โดยสอนอย่างละเอียดและค่อยเป็นค่อยไป จนรู้สึกเหมือนมีคนจับมือวาดเลยทีเดียว คุณฝนเล่าว่า แต่ก่อนตัวเองก็ไม่ถนัดวาดลายเช่นกัน แต่เมื่อฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง ลายเส้นก็ค่อย ๆ พัฒนา จนสวยงามและมีเอกลักษณ์ราวกับภาพพิมพ์

จากเสื้อธรรมดาหนึ่งตัว ผมค่อย ๆ เติมเส้น เติมปลา และใส่จินตนาการของตัวเองลงไปทีละส่วน จนกลายเป็นเสื้อคราฟต์ดีไซน์พิเศษที่มีเพียงชิ้นเดียวในโลก กิจกรรมนี้มีค่าใช้จ่าย 500 บาท แต่สิ่งที่ได้กลับไปไม่ใช่แค่เสื้อสวย ๆ หากยังเป็นความทรงจำจากสุโขทัยที่เกิดขึ้นจากสองมือของเราเอง

ระหว่างทำกิจกรรม ยังมีของว่างเสิร์ฟบนจานสังคโลก ช่วยเติมบรรยากาศให้ช่วงเวลาพักเบรกพิเศษขึ้นอีกนิด ของว่างธรรมดาดูน่ารับประทานและมีคุณค่ามากขึ้น เมื่ออยู่บนงานหัตถศิลป์ที่เต็มไปด้วยเรื่องราว

กิจกรรมนี้จึงเป็นมากกว่าการวาดเสื้อ แต่เป็นโอกาสให้เราได้ใช้เวลาอยู่กับตัวเอง ปล่อยจินตนาการ และพกเสน่ห์ของสังคโลกสุโขทัยกลับบ้านในรูปแบบที่เป็นตัวเราเองที่สุดครับ

อิ่มท้อง อิ่มใจ และอิ่มความทรงจำ

มื้อพิเศษของทริปนี้ไม่ใช่แค่การรับประทานอาหาร แต่คือประสบการณ์ปิกนิกอาหารพื้นบ้าน ณ วัดตะพังทอง ท่ามกลางบรรยากาศสงบของวัดเก่าแก่กลางสระน้ำ

สำรับอาหารเรียบง่ายแต่ชวนอิ่มเอม มีทั้งแกงไข่น้ำใส่ปลาย่าง ยำหัวปลีใส่หมูสับ ต้มยำหยวกกล้วยใส่ซี่โครงหมู น้ำพริกปลาย่างกับผักต้ม และปิดท้ายด้วยลอดช่องน้ำกะทิหอมหวาน แต่ละเมนูให้รสชาติแบบพื้นบ้านที่ทั้งกลมกล่อมและอบอุ่น

การได้นั่งรับประทานอาหารไป พร้อมซึมซับบรรยากาศรอบวัดตะพังทองไปด้วย เป็นปิกนิกในวัดครั้งแรกของผม และเป็นช่วงเวลาธรรมดา ๆ ที่กลับรู้สึกพิเศษอย่างบอกไม่ถูก

หลังมื้ออาหาร ผมใช้เวลาเดินเล่นรอบวัดอีกครั้ง จากเดิมที่เคยมาสัมผัสบรรยากาศยามเช้าระหว่างใส่บาตร ครั้งนี้ได้เห็นวัดตะพังทองในอีกอารมณ์หนึ่ง เงียบสงบ อบอุ่น และเต็มไปด้วยรายละเอียดที่ชวนมอง

วัดตะพังทองเป็นวัดเก่าแก่ที่ตั้งอยู่บนเกาะ มีสระน้ำโอบล้อมโดยรอบ จุดเด่นคือพระอุโบสถที่ประดับช่อฟ้ารูปหัวนาคสังคโลก ภายในประดิษฐาน หลวงพ่อขาว พระพุทธรูปอันเป็นที่เคารพสักการะของชาวบ้าน นอกจากนี้ยังมีรอยพระพุทธบาทจำลอง และเจดีย์ทรงลังกา ซึ่งสะท้อนความงดงามของงานสถาปัตยกรรมในสมัยสุโขทัยได้อย่างชัดเจน

เมื่อสังคโลกไม่ได้อยู่แค่ในภาชนะ

จากนั้นแวะชมความงดงามของ วัดมังกร โบราณสถานอีกแห่งที่ทำให้ผมได้เห็นเครื่องสังคโลกในบทบาทที่แตกต่างออกไป เพราะไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงในรูปของถ้วยชามหรือของใช้ หากยังถูกนำมาเป็นส่วนหนึ่งของงานสถาปัตยกรรมศาสนสถานอย่างน่าทึ่ง

จุดเด่นของวัดมังกรคือ กำแพงแก้วรอบวัด ที่ก่อด้วยอิฐและประดับซี่ลูกกรงจากเครื่องปั้นดินเผาเคลือบสีขาวแบบสังคโลก ออกแบบเลียนแบบลักษณะงานเครื่องไม้ จึงให้ทั้งความรู้สึกประณีต อ่อนช้อย และสะท้อนความเชี่ยวชาญด้านการผลิตเครื่องเคลือบของช่างสุโขทัยในอดีตได้อย่างชัดเจน

ภายในวัดยังมีเจดีย์ทรงระฆัง แม้ส่วนยอดจะพังทลายไปตามกาลเวลา และร่องรอยวิหารที่หลงเหลือเพียงฐานกับเสา แต่ยังพบหลักฐานการตกแต่งด้วยสังคโลก รวมถึงประติมากรรมรูป มกร ดินเผาเคลือบแบบสังคโลกอีกด้วย

วัดมังกรจึงเป็นอีกหนึ่งจุดหมายที่ช่วยเติมเต็มเรื่องราวของทริปนี้ได้อย่างดี ว่าสังคโลกไม่ได้เป็นเพียงงานหัตถกรรมเพื่อการใช้งาน แต่ยังเคยเป็นวัสดุสำคัญที่แต่งแต้มความงามและศรัทธาให้แก่พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของเมืองสุโขทัยด้วยครับ

อิ่มเอมใจก่อนกลับ กับพระอจนะ วัดศรีชุม

ก่อนเดินทางกลับ ขอแวะเก็บความอิ่มเอมใจด้วยการไปกราบสักการะ พระอจนะ หรือที่หลายคนรู้จักกันในตำนานว่า ‘พระพูดได้’ ณ วัดศรีชุม เพื่อความเป็นสิริมงคล และปิดท้ายทริปสุโขทัยด้วยความสงบงดงาม

วัดศรีชุมโดดเด่นด้วยมณฑปทรงสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่ ซึ่งภายในประดิษฐานพระอจนะ พระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยองค์ใหญ่ หน้าตักกว้างราว 11.30 เมตร ประทับเต็มพื้นที่ภายในมณฑป

เพียงก้าวผ่านช่องแคบของมณฑปเข้าไป แล้วเงยหน้ามองพระพักตร์ของพระอจนะที่เปี่ยมด้วยความเมตตา ผมก็สัมผัสได้ถึงพลังของพุทธศิลป์สุโขทัยอย่างชัดเจน องค์พระดูสงบนิ่ง แต่ทรงพลัง จนทำให้ผมอดหยุดมองไม่ได้

ส่วนตำนาน “พระพูดได้” มีที่มาจากช่องทางเดินภายในผนังมณฑป ซึ่งสามารถขึ้นไปถึงบริเวณใกล้องค์พระได้ เรื่องเล่ากล่าวกันว่า เคยมีผู้พูดจากภายในช่องดังกล่าว จนเสียงก้องออกมาราวกับพระอจนะกำลังตรัสกับผู้คน เบื้องหน้าจึงเกิดเป็นตำนานที่เล่าขานต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้ แต่ปัจจุบันช่องทางเดินดังกล่าวถูกล็อกกุญแจ ไม่อนุญาตให้เข้าไปด้านในแล้ว

การมาเยือนวัดศรีชุมจึงไม่ใช่เพียงการชมโบราณสถานสำคัญของสุโขทัย แต่เป็นช่วงเวลาที่ได้ยืนอยู่ต่อหน้าพุทธศิลป์อันยิ่งใหญ่ ได้ทบทวนความสงบในใจ และพกความประทับใจจากเมืองเก่ากลับบ้านไปด้วยครับ

ทริปสุโขทัยครั้งนี้ ทำให้ผมได้เห็นว่าเมืองมรดกโลกแห่งนี้ไม่ได้มีเพียงโบราณสถานงดงามให้เดินชม แต่ยังเต็มไปด้วยผู้คน ชุมชน และภูมิปัญญาที่ช่วยสืบต่อเรื่องราวจากอดีตให้ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน

ตั้งแต่การตามรอยเครื่องสังคโลกในพิพิธภัณฑ์ ร้านคราฟต์ และถนนสังคโลก ไปจนถึงการลงมือวาดลายบนเสื้อด้วยตัวเอง ได้สัมผัสวิถีชุมชนไทครั่ง ชิมอาหารพื้นบ้าน และใช้เวลาเงียบ ๆ กับบรรยากาศของวัดตะพังทอง ทุกช่วงเวลาล้วนทำให้สุโขทัยมีความหมายมากกว่าการเป็นเมืองเก่า

การได้ตื่นรับอรุณ ใส่บาตรบนสะพานบุญ เดินชมวัดและโบราณสถาน รวมถึงกราบพระอจนะที่วัดศรีชุม คือความอิ่มเอมที่ค่อย ๆ เติมขึ้นระหว่างทาง

สุโขทัยจึงเป็นเมืองที่ชวนให้ผมเดินช้าลง มองรายละเอียดมากขึ้น และกลับบ้านพร้อมความทรงจำที่ไม่ได้อยู่แค่ในภาพถ่าย แต่อยู่ในความรู้สึกของผมไปอีกนาน

ขอขอบคุณ อพท. (องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน) ที่มอบโอกาสให้ได้ร่วมเดินทางในครั้งนี้ เป็นประสบการณ์ที่ประทับใจ ได้ทั้งความรู้ ความสนุก และแรงบันดาลใจดี ๆ ที่ได้กลับมาเต็มกระเป๋า

หากมีโอกาส ลองหาเวลาไปสัมผัสสุโขทัยในมุมคราฟต์ดูสักครั้ง แล้วคุณอาจตกหลุมรักเมืองนี้มากกว่าที่เคยคิดไว้